Publiczno-prawne kompetencje kapitana.

Autor: 
Piotr Radwański
Publiczno-prawne kompetencje kapitana
 
Oprócz licznych, opisanych do tej pory funkcji, kapitan posiada także publiczno-prawne kompetencje do działania w zastępstwie niektórych organów państwa. W związku z tym, że z natury rzeczy na statku nie ma urzędów i instytucji państwowych, kapitan w sytuacjach wyjątkowych musi je, w niezbędnym zakresie, zastąpić. Wykonuje on zatem zadania takich organów jak sąd, notariusz, urząd stanu cywilnego, policja, prokuratura, a nawet komisja wyborcza. Można zatem stwierdzić, iż poza terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, kapitan jest przedstawicielem władzy państwowej.
W ograniczonym zakresie kapitan wykonuje funkcje urzędnika stanu cywilnego. W przypadku urodzenia lub zgonu na statku w czasie podróży morskiej, obowiązkiem kapitana jest sporządzenie wpisu do dziennika okrętowego i spisanie protokołu, a następnie zgłoszenie zaistniałego faktu urzędowi stanu cywilnego pierwszego portu polskiego, do którego statek zawinął, a za granicą - polskiemu urzędowi konsularnemu. Na statku można sporządzić,oprócz testamentu zwykłego pismem ręcznym, testament szczególny (tzw. testament podróżnyregulowany przez art. 953 kodeksu cywilnego). Dochodzi on do skutku przez oświadczenie woli złożone przez spadkodawcę przed kapitanem lub jego zastępcą w obecności dwóch świadków. Kapitan lub jego zastępca spisują wolę spadkodawcy, podając datę jej spisania, odczytują treść pisma w obecności świadków i spadkodawcy, po czym podpisują je: spadkodawca, kapitan lub jego zastępca i świadkowie. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać pisma, należy podać przyczynę braku podpisu. Gdyby zachowanie powyższej formy testamentu szczególnego nie było możliwe, to istnieje możliwość sporządzenia innego testamentu szczególnego, tzw.testamentu ustnego (art. 952 k.c.). Kapitan przekazuje testament wraz z aktem zabezpieczenia mienia sądowi rejonowemu właściwemu dla pierwszego portu, do którego statek zawinął, a za granicą - polskiemu urzędowi konsularnemu. Jeżeli śmierć osoby na statku nastąpiła w sposób gwałtowny lub jeżeli są podejrzenia, że mogła mieć związek z przestępstwem, kapitan (z pomocą lekarza okrętowego lub osoby przeszkolonej medycznie) powinien spisać protokół z dokładnym opisem stanu zwłok. W przypadku znalezienia zwłok na morzu należy, w miarę możliwości, wydobyć je i starać się ustalić tożsamość zmarłego. W dzienniku okrętowym powinna zostać wpisana data, godzina i miejsce znalezienia zwłok. Ciała osób zmarłych na morzu powinny być pochowane przez zatopienie, zgodnie ze zwyczajami morskimi, chyba że statek w ciągu 24 godzin od zgonu przybije do portu. Kapitan ma także obowiązek zabezpieczyć mienie pozostałe po zmarłym. W tym celu, przy udziale dwóch osób sporządza protokół, który obejmuje spis rzeczy zmarłego. Po zawinięciu do portu polskiego kapitan przekazuje jeden egzemplarz wspomnianego spisu do sądu rejonowego. Zabezpieczone rzeczy, za pośrednictwem armatora należy przekazać rodzinie albo złożyć w urzędzie morskim. Za granicą protokół zabezpieczenia mienia przekazuje się polskiemu urzędowi konsularnemu.
Kapitan ma także obowiązek działania w zastępstwie organów ścigania poprzez dokonanie czynności o charakterze policyjno-śledczym w przypadku popełnienia na statku przestępstwa ściganego z urzędu. Do jego obowiązków należy sporządzenie szczegółowego zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa, zabezpieczenie dowodów, zatrzymanie podejrzanego w zamkniętym pomieszczeniu i przekazanie właściwym władzom w porcie polskim lub jednostce Marynarki Wojennej, Straży Granicznej lub Policji. Kapitan może także powiadomić o przestępstwie polski urząd konsularny i postąpić zgodnie z jego poleceniem. Naturalnie kapitan, w pierwszej kolejności, powinien poinformować o każdym nadzwyczajnym zdarzeniu armatora, a następnie agenta, jeśli ten urzęduje w danym porcie. Należy podkreślić, że kapitan wedle polskiego prawa nie ma kompetencji urzędnika stanu cywilnego do udzielania ślubów, choćprawo niektórych państw dopuszcza taką formę zawarcia małżeństwa (np. w Wielkiej Brytani oraz w niektórych stanach USA). Kapitan polskiego statku nie powinien więc zgadzać się na propozycję pasażerów, aby udzielił im ślubu, chyba że ceremonia taka byłaby tylko zabiegiem technicznym, po dokonaniu formalności prawnych w polskim urzędzie stanu cywilnego.
Z mniej znanych funkcji publicznych kapitana można jeszcze wymienić obowiązki wynikające z uchwały Państwowej Komisji Wyborczej z 1997 r. w sprawie sporządzania i aktualizacji spisu wyborców przez kapitanów statków morskich. Kapitan ma obowiązek sporządzić i aktualizować spis wyborców dla obwodu głosowania ustanowionego na polskim statku morskim. Wykaz wyborców kapitan za pośrednictwem armatora przekazuje wojewódzkiemu biuru wyborczemu, właściwemu dla siedziby armatora, nie później niż na 10 dni przed wyborami. Kapitan podpisuje spis wyborców i opatruje swoją pieczęcią, a także w trybie ostatecznym rozpatruje reklamacje dotyczące spisu wyborców.
Daleko idące uprawnienie daje kapitanowi rozporządzenie Ministra – Kierownika Urzędu Gospodarki Morskiej z dnia 7 maja 1983 r. w sprawie zasad i warunków sprzedaży, podawania i spożywania napojów alkoholowych na morskich statkach handlowych w żegludze międzynarodowej oraz w międzynarodowych portach morskich. Zgodnie z § 4rozporządzenia kapitan statku ze względu na bezpieczeństwo i porządek na statku może wprowadzić całkowity lub częściowy zakaz sprzedaży, podawania i spożywania napojów alkoholowych.  
 
Protest morski
Złożenie protestu morskiego (Sea Protest) to obowiązek kapitana, regulowany przez art. 64 kodeksu morskiego. Protest morski to oświadczenie kapitana składane na okoliczność powodującą znaczną szkodę albo prawdopodobieństwa jej wystąpienia. Wypadek uzasadniający protest morski dotyczyć może statku, osoby na nim przebywającej lub ładunku. Kapitan wówczas obowiązany jest w ciągu dwudziestu czterech godzin od chwili przybycia statku do pierwszego portu albo w ciągu dwudziestu czterech godzin od wypadku, który nastąpił w porcie, zgłosić protest morski: w kraju - w izbie morskiej; w porcie, w którym nie ma izby morskiej - sądowi rejonowemu; za granicą - polskiemu urzędowi konsularnemu. Jeżeli nie jest to możliwe, kapitan podejmuje czynności niezbędne dla ustalenia okoliczności wypadku i zabezpieczenia dowodów w trybie przewidzianym prawem miejscowym. Do spisania protestu morskiego niezbędna jest lista załogi statku, dziennik okrętowy oraz poświadczony przez siebie wypis z dziennika okrętowego, a w razie zaginięcia dziennika okrętowego - szczegółowy opis wszystkich okoliczności wypadku. Organ przyjmujący protest sporządza protokół, w którym zamieszcza zeznania złożone przez kapitana i członków załogi wskazanych przez kapitana. Zamieszcza także odpowiednią wzmiankę w dzienniku okrętowym. Kapitan ma prawo żądać poświadczonych odpisów akt obejmujących treść protestu. Protest morski ma na celu wstępne zabezpieczenie dowodu i w konsekwencji może mieć znaczenie dla ewentualnej odpowiedzialności armatora, przewoźnika morskiego i kapitana (np. zeznania w nim zawarte mogą przyczynić się do zwolnienia powyższych podmiotów od odpowiedzialności za szkody wyrządzone skutkiem wypadku morskiego). Naturalnie w ewentualnym procesie protest nie stanowi bezwzględnego dowodu na okoliczności w nim zeznane, bowiem może być on podważony przez inne środki dowodowe. Od protestu morskiego należy odróżnić protest zwykły (Letter of Protest) spisywany również przez kapitana, jednakże na okoliczność wypadków o mniejszym ciężarze gatunkowym, a także w sytuacji, gdy niemożliwe jest zgłoszenie oświadczenia kapitana do odpowiednich organów. Ponadto protest zwykły nie jest obowiązkiem kapitana i spisywany jest przede wszystkim dla zabiezpieczenia interesu armatora przed późniejszymi ewentualnymi roszczeniami poszkodowanych (dodatkowo niezbędne jest zebranie dokumentacji dowodowej tj. zdjęć, zeznań świadków). Ważne jest zatem, aby kapitan miał świadomość jaki rodzaj protestu jest właściwy w danych okolicznościach, oraz że niespełnienie obowiązku spisania protestu morskiego może grozić odpowiedzialnością karno-dyscyplinarną, natomiast brak sporządzenia protestu zwykłego może prowadzić do poniesienia odpowiedzialności dyscyplinarnej.
 
Piotr Radwański
 

 
Wykaz źródeł
Kodeks morski z 2001 r. z dalszymi zmianami
Jan Łopuski, Prawo morskie, t. II, Prawo żeglugi morskiej, Bydgoszcz 1997
Jerzy Młynarczyk, Prawo Morskie, Gdańsk 2002           
 
W następnym numerze:
Rola i odpowiedzialność kapitana w sytuacjach ekstremalnych. Zderzenia statków oraz ratownictwo morskie.