Różnorodne aspekty odpowiedzialności kapitana. - cz. 3

Autor: 
Piotr Radwański
Różnorodne aspekty odpowiedzialności kapitana - cz. 3
 
Kapitan za niedopełnienie obowiązków nałożonych na niego z mocy prawa (kodeksu morskiego, ustaw, rozporządzeń ministrów czy zarządzeń dyrektorów urzędów morskich) może ponieść, obok odpowiedzialności cywilno-majątkowej, o której pisaliśmy w poprzednim numerze “Naszego MORZA”, odpowiedzialność zawodową nałożoną przez izby morskie. Kapitan może ponieść również odpowiedzialność pracowniczą (dyscyplinarną) np. rozwiązanie umowy o pracę czy obniżenie zarobków oraz odpowiedzialność z tytułu kar pieniężnych, które wymierzane są za naruszenia różnych zakazów i nakazów administracyjnych (odpowiedzialność karno-administracyjna).
 
Odpowiedzialność administracyjno-karna.
Funkcje administracyjne (publiczno-prawne) nadane kapitanowi na mocy kodeksu morskiego i cywilnego są dość szerokie. Omawialiśmy je szczegółowo w nr 9/2008 “Naszego MORZA” jednak tu przypomnimy niektóre z nich. Kapitan posiada prawo wydawania zarządzeń, mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa i porządku na statku, którym mają obowiązek podporządkować się wszystkie osoby znajdujące się na jednostce (a nie tylko załoga statku). W przypadku popełnienia przestępstwa na statku kapitan ma obowiązek sporządzenia zawiadomienia o jego popełnieniu i przedsięwzięcie odpowiednich środków dla zapobieżenia uchyleniu się sprawcy od odpowiedzialności karnej. Dowódca statku powinien również rejestrować, w dzienniku okrętowym i protokole, urodzenia i zgony, sporządzać testament, zabezpieczać spadek oraz składać protest morski.
Odpowiedzialność z tytułu pełnienia funkcji administracyjnych nie pokrywa się w pełni z zasadami odpowiedzialności kapitana wobec armatora jako pracodawcy. Istota pełnienia tych funcji nie leży w fakcie zawarcia umowy o pracę pomiędzy kapitanem a armatorem, ale w zleceniu ich dowódcom statków przez państwo w drodze ustawowej. W związku z powierzeniem kapitanowi funkcji administracyjnych może on odpowiadać na zasadzie winy (umyślnej bądź nieumyślnej) za nieprawidłowe wykonanie bądź zaniechanie tychże funkcji, gdy istniał obowiązek podjęcia działania wynikający z określonego przepisu lub zwyczaju, a działanie lub zaniechania kapitana doprowadziło do powstania szkody stanowiącej uszczerbek majątkowy lub niemajątkowy. Odpowiedzialność ta ma zatem charakter cywilno-majątkowy. Dobrym przykładem jest tu sytuacja, gdy kapitan pozbawi wolności osoby, do czego ma prawo, jeśli jej zachowanie zagraża bezpieczeństwu statku, ludzi lub mienia. Jeśli jednak stwierdzona by została wina kapitana (w postępowaniu dyscyplinarnym, karnym lub uznana przez armatora), że nadużył swojego prawa, odpowiadałby on razem z armatorem solidarnie wobec poszkodowanego. Armator, po naprawieniu szkody, miałby regres (inaczej roszczenie zwrotne) do kapitana, jeśli szkoda powstała z jego winy. W wypadku powstania szkody bez winy kapitana, armator – w szczególnych wypadkach – byłby odpowiedzialny na zasadzie słuszności, ale już bez regresu do dowódcy statku.
Należy podkreślić, że odpowiedzialność kapitana z tytułu niedopełnienia funkcji administracyjnych jest niezwykle rzadka z uwagi na sporadyczne występowanie konieczności działania w tym względzie (nie odnotowano np. odpowiedzialności kapitana z tytułu niezabezpieczenia spadku po osobie zmarłej na statku). Przeżytkiem jest również typowo karno-administracyjna odpowiedzialność z tytułu kar pieniężnych wymierzanych za naruszenia różnych zakazów i nakazów administracyjnych. Choć oczywiście teoretycznie możliwa. Na przykład kodeks morski nakłada na kapitana obowiązek prowadzenia, posiadania i przechowywania na statku prawem przepisanych dokumentów okrętowych, za którego niewykonanie oprócz kar pieniężnych grozi również kapitanowi odpowiedzialność dyscyplinarna ze strony armatora. Ma ona charakter towarzyszący, co oznacza, że armator może np. rozwiązać z kapitanem “kontrakt” w przypadku wystąpienia odpowiedzialności majątkowej, karno-administracyjnej lub karnej, ale także samoistny np. gdy dowódca statku naruszy wewnętrzny regulamin przedsiębiorstwa armatorskiego. Zatem każde zawinione przez kapitana działanie lub zaniechanie wywołujące szkodę w mieniu lub zdrowiu osoby trzeciej lub armatora może obok majątkowej uzasadniać także odpowiedzialność dyscyplinarną. 
Kapitan może również, teoretycznie, ponieść odpowiedzialność karno-administracyjną w przypadku, gdy złamie przepisy portowe nakładające na kapitana obowiązek posługiwania się holownikami bądź pilotami i to bez względu na okoliczności. W związku z tym kapitan wpływając na obce wody powinien upewnić się (na podstawie locji lub informacji od agenta), czy i w jakim zakresie istnieje na tych wodach obowiązek korzystania z usług holowników lub pilotów.
Dyrektor urzędu morskiego może nałożyć, w drodze decyzji, kary pieniężne (na mocy ustawy o obszarach morskich RP i administracji morskiej z 1991 r., z późniejszymi zmianami) za niedochowanie obowiązków powierzonych w tej ustawie (np. zatrzymanie lub zakotwiczenie statku poza miejscem do tego przeznaczonym), a także w ustawie o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza z 1995 r. czy w ustawie o rybołóstwie morskim z 2004 r. Kapitan jak i członkowie załóg mogą być ukarani karami pieniężnymi przez dyrektora urzędu morskiego za zanieczyszczania eksploatacyjne oraz zatapianie odpadów i innych substancji, brak dbałości o zdatność statku do żeglugi czy nieprowadzenie książki zapisówolejowych.
 
Odpowiedzialność karna
Z mocy kodeksu karnego oraz innych przepisów (np. ustawy o bezpieczeństwie morskim, z tytułu sankcji zawartych w ustawach lub rozporządzeniach) kapitan ponosi odpowiedzialność karną jak każdy inny człowiek. Przykładowo ma on obowiązek, z mocy kodeksu morskiego (jak i z konwencji SOLAS), nieść wszelką pomoc ludziom znajdującym się na morzu w niebezpieczeństwie, jeżeli udzielenie tej pomocy nie naraża na poważne niebezpieczeństwo swojego statku i znajdujących się na nim osób. W polskim prawie morskim nie ma sankcji za niedochowanie tego obowiązku. Natomiast nieudzielenie pomocy człowiekowi znajdującemu się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia jest przestępstwem ściganym na mocy art. 162 kodeksu karnego (kara pozbawienia wolności do lat 3). Kapitan ponosi tutaj osobistą odpowiedzialność bez zaangażowania armatora.
Ponadto kapitan i oficerowie za spowodowanie zderzenia (lub innego wypadku morskiego) przez nieprawidłową nawigację mogą być pociągnięci z tego tytułu do odpowiedzialności zarówno kanej jak i dyscyplinarnej. Odpowiedzialność karna może w szczególności zachodzić, jeżeli w konsekwencji zawinionego zdarzenia następuje śmierć lub uszkodzenie ciała osób znajdujących się na jednym ze statków. Sprawca takiego zdarzenia może być oskarżony o nieumyślne spowodowanie śmierci lub nieumyślne uszkodzenie ciała, za co – w przypadku gdy niedbalstwo było karygodne – może grozić nawet kilkuletnie pozbawienia wolności (na mocy art. 155 kodeksu karnego od 3 miesięcy do lat 5 w przypadku śmierci oraz art. 156 i 157 - do lat 3 w przypadku uszczerbku na zdrowiu). Ponieważ kwestia właściwości sądów w sprawach ze zderzenia statków nie została dotychczas unormowana przez prawo międzynarodowe, kapitanowie i oficerowie statków handlowych muszą być przygotowani na to, że mogą być pociągnięci do odpowiedzialności karnej nie tylko w państwie przynależności ich statku, ale także w państwie albo jego wodach przybrzeżnych, gdzie nastąpiło zdarzenie.
Nawiązując do odpowiedzialności kapitana za zanieczyszczanie środowiska należy przytoczyć treść art. 182 kodeksu karnego, który penalizuje (karą od 3 miesięcy do lat 5) działanie osoby, która zanieczyszcza wodę, powietrze lub ziemię substancją albo promieniowaniem jonizującym w takiej ilości lub w takiej postaci, że może to zagrozić życiu lub zdrowiu wielu osób lub spowodować zniszczenie w świecie roślinnym lub zwierzęcym w znacznych rozmiarach. Natomiast działania nieumyślne podlega maksymalnej karze do lat 2.
Jak już wspominaliśmy uchybienia kapitana w zakresie sprawowania ogólnego kierownictwa nautycznego statku lub prowadzonej przez niego osobiście nawigacji mogą uzasadniać jego odpowiedzialność dyscyplinarną, a w razie niedbalstwa, które spowodowało poważniejsze szkody na osobie i mieniu – także odpowiedzialność karną i cywilną. Zatem jeden czyn lub zaniedbanie kapitana, nawet nieumyślne, np. spowodowanie zanieczyszczenia wody olejami pochodzącymi ze statku może stać się podstawą aż czterech samoistnych postępowań: karnego, karno-administracyjnego, dyscyplinarnego i przed izbą morską. Niedbalstwo lub błędy wskazujące na brak kwalifikacji zawodowych mogą spowodować czasowe lub stałe pozbawienie kapitana lub oficera prawa wykonywania funkcji lub zawodu przez izby morskie. O postępowaniu przed izbami morskimi będziemy pisać w następnym numerze “Naszego Morza”.
 
Piotr Radwański
 

 
Wykaz źródeł         
J. Łopuski, Prawo morskie dla oficerów marynarki handlowej i rybołówstwa, Gdańsk 1974
Józef Pietraszewski, Odpowiedzialność cywilna kapitana statku, Gdańsk 1970  
Wojciech Popiela, Odpowiedzialność majątkowa członków załogi statku, Technika i Gospodarka Morska, 3/1970
Kazimierz Brańka, Odpowiedzialność odszkodowawcza kapitana statku morskiego wobec osób trzecich, Technika i Gospodarka Morska, 2/1973
 
W następnym numerze:
Postępowanie przed izbami morskimi.