Rodzaje sankcji stosowanych przez izby morskie.

Autor: 
Piotr Radwański
Rodzaje sankcji stosowanych przez izby morskie
 
Nawiązując do poprzedniego artykułu, w którym opisaliśmy postępowanie przed izbami morskimi, należy podkreślić, że istotną częścią orzeczenia izby morskiej może być sankcja. Sankcje przewidziane są w art. 35 ustawy o izbach morskich i polegają na:
  • pozbawieniu prawa wykonywania uprawnień w częściowym lub pełnym zakresie na okres od 1 roku do 5 lat oraz
  • warunkowym zawieszeniu prawa wykonywania uprawnień w żegludze morskiej na czas oznaczony
W tym drugim przypadku izba morska może w orzeczeniu uzależnić przywrócenie prawa wykonywania uprawnień w żegludze morskiej od spełnienia przez zainteresowanego co najmniej jednego z następujących warunków:
  • wykonywania określonych niższych uprawnień w żegludze morskiej przez czas oznaczony;
  • wykazania koniecznych umiejętności w trybie przewidzianym przepisami o kwalifikacjach w żegludze morskiej (np. poprzez dodatkowe egzaminy zawodowe);
  • odbycia w częściowym lub pełnym zakresie praktyki, która była wymagana do uzyskania dotychczasowych uprawnień.
Sankcjom tym podlegają członkowie załóg statków morskich pod polską banderą oraz polscy piloci, a takżeczłonkowie statków o obcej przynależności, jeżeli wypadek nastąpił na polskich morskich wodach wewnętrznych lub polskim morzu terytorialnym albo jeżeli z wnioskiem o wszczęcie postępowania wystąpił armator lub kapitan takiego statku. Natomiast omawianych przepisów nie stosuje się do członków załóg jednostek pływających Marynarki Wojennej, Straży Granicznej i Policji.
Przesłanką do wydania przez izbę morską orzeczenia jest, aby osoba, której działanie lub zaniechanie jest przedmiotem postępowania:
  • posiadała dokument określający uprawnienia w żegludze morskiej wydany przez właściwy podmiot polski, a ponadto
  • wykazała się brakiem koniecznych umiejętności niezbędnych dla zapewnienia bezpieczeństwa żeglugi morskiej lub
  • przez rażące zaniedbania spowodowała wypadek morski lub przyczyniła się do jego powstania.
Definicja wypadku morskiego zawarta jest w art. 1 ust. 2 ustawy o izbach morskich (przytoczyliśmy ją w poprzednim numerze „Naszego MORZA”). Wnioskując z przesłankiwykazania się brakiem koniecznych umiejętności niezbędnych dla zapewnienia bezpieczeństwa żeglugi morskiej należy uznać, iż sankcje mogą być zastosowane także wobec osób, które nie spowodowały ani nawet nie przyczyniły się swoim postępowaniem do wypadku. Wystarczy, że w związku ze zdarzeniem ujawni się ich brak kwalifikacji mający wpływ na bezpieczeństwo żeglugi. Podkreślenia wymaga również kwestia, iż poza kwalifikacjami ściśle zawodowymi w grę może wchodzić także brak kwalifikacji moralnych (np. nadużywanie alkoholu na statku) bądź fizycznych (trwała choroba uniemożliwiająca pełnienie obowiązków członka załogi). Natomiast trzecia przesłanka pozwala na stosowanie sankcji w stosunku do osób, których działanie lub zaniechanie było przyczyną wypadku morskiego, choćby nie było przyczyną wyłączną. Jednakże wówczas niezbędne jest uprzednie ustalenie związku przyczynowego między zaniedbaniem a zdarzeniem. Co ciekawe jeszcze do niedawna obowiązywały 2 sankcje – pozbawienie na czas oznaczony lub na zawsze prawa wykonywania zawodu lub prawa wykonywania określonych funkcji. Pozwalało to, w przypadku kary pozbawienia funkcji, na podjęcie pracy na niższym stanowisku, chyba że sankcjonowany miał najniższy stopień zaszeregowania na statku. W obecnym stanie prawnym sankcje nie mogą być aż tak dotkliwe czasowo natomiast, w przypadku utraty uprawnień, osoba podlegająca karze w ogóle nie może pracować w zawodzie, chyba że izba morska pozbawi prawa wykonywania uprawnień w częściowym zakresie lub zawiesi ważność dyplomu na czas wykonywania określonych niższych uprawnień w żegludze morskiej. Istnieje również w praktyce możliwość orzekania przez izby morskie tzw. wytknięcia, będącego przejawem dezaprobaty dla zaniedbań nie wymagających zastosowania surowej sankcji pozbawienia uprawnień, jednakże mającego swój negatywny wydźwięk w środowisku morskim. Postuluje się wprowadzenie wytknięcia jako sankcji ustawowej.
Izba morska może na posiedzeniu, w tym samym składzie, w którym orzekła o pozbawieniu zainteresowanego prawa wykonywania uprawnień w żegludze morskiej, postanowić o zawieszeniu prawa wykonywania tych uprawnień przez zainteresowanego do czasu ostatecznego zakończenia postępowania, jeżeli uzasadniają to względy bezpieczeństwa żeglugi. Na postanowienie izby morskiej zainteresowanemu przysługuje zażalenie.
Od każdego orzeczenia wydanego w pierwszej instancji służy odwołanie do Odwoławczej Izby Morskiej, które wnosi się w ciągu 14 dni za pośrednictwem izby morskiej, orzekającej w sprawie. Odwoławcza Izba Morska orzeka na podstawie wyników przewodu w izbie morskiej pierwszej instancji, uzupełnionego w razie potrzeby przewodem odwoławczym. Może ona pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli odwołujący się mógł je przytoczyć w pierwszej instancji. Odwoławcza Izba Morska utrzymuje w mocy, zmienia lub uchyla zaskarżone orzeczenie w całości lub części i przekazuje sprawę izbie morskiej do ponownego rozpoznania.
Od orzeczenia Odwoławczej Izby Morskiej przysługuje apelacja. Apelację wnosi się za pośrednictwem Odwoławczej Izby Morskiej do Sądu Apelacyjnego w Gdańsku w terminie 14 dni od daty doręczenia orzeczenia wraz z uzasadnieniem. Apelacja powinna być sporządzona i podpisana przez adwokata lub radcę prawnego. Od wyroków i postanowień Sądu Apelacyjnego wydanych w postępowaniu odwoławczym oraz od orzeczeń i postanowień kończących postępowanie przed izbami morskimi nie przysługuje kasacja, co jest krytykowane przez Komisję Europejską jako naruszenie prawa do obrony.
Sankcje podlegają wykonaniu w chwili ostatecznego zakończenia postępowania. Oczywiście okres od rozpoczęcia postępowania w I instancji do jego rozstrzygnięcia uwzględniając środki odwoławcze (aż do ostatecznego orzeczenia Sądu Apelacyjnego) może trwać długo, jednakże w tym celu ustawa wprowadziła możliwość (jeżeli uzasadniają to względy bezpieczeństwa żeglugi) zawieszenia prawa wykonywania uprawnień, w drodze postanowienia, do czasu ostatecznego zakończenia postępowania. Właściwy do wykonania orzeczenia lub postanowienia jest organ polski (zazwyczaj urząd morski), który wydał zainteresowanemu ostatni dokument określający uprawnienia w żegludze morskiej. Orzeczenie lub postanowienie podlegające wykonaniu doręcza właściwemu organowi izba morska, która zastosowała środek. Następnie organ ten wzywa zainteresowanego do złożenia, w terminie 3 dni od daty doręczenia tego wezwania, dokumentu (czyli dyplomu morskiego) dotyczącego uprawnień będących przedmiotem rozstrzygnięcia zawartego w orzeczeniu lub postanowieniu, pouczając zainteresowanego, iż niezłożenie tego dokumentu doprowadzi do utraty jego ważności.
Organ właściwy do wykonania orzeczenia lub postanowienia wyda zainteresowanemu w miejsce złożonego dokumentu inny dokument określający uprawnienia w żegludze morskiej stosownie do treści orzeczenia lub postanowienia albo zatrzyma złożony dokument, jeżeli uprawnienia były najniższe. Organ ten zwróci zainteresowanemu złożony przez niego dyplom niezwłocznie:
  • z upływem okresu pozbawienia prawa wykonywania uprawnień w żegludze morskiej i po stwierdzeniu spełnienia warunków, od których przywrócenie prawa wykonywania uprawnień było uzależnione lub
  • jeżeli postanowienie o zawieszeniu prawa wykonywania uprawnień w żegludze morskiej zostało uchylone.
W celu odzyskania zawieszonych warunkowo uprawnień zainteresowany, wobec którego zastosowano sankcję powinien wykazać odpowiednimi dokumentami spełnienie warunków. Będzie to książeczka żeglarska lub wyciąg z pływania – gdy chodzi o czas wypływania na określonym stanowisku lub zaświadczenie komisji egzaminacyjnej – jeśli ten warunek dotyczy złożenia egzaminów.
Orzeczenia, które zawierają sankcje w stosunku do zainteresowanych członków załogi statku, armatorów i urzędników morskich mają szczególny charakter – zbliżony do wyroków sądowych, choć nie wiążą sądów cywilnych i karnych. Jednakże skuteczność prawna takich orzeczeń w sensie wykonalności jest identyczna z wyrokami sądowymi. Oznacza to, że w zakresie orzeczonych sankcji osoby nimi objęte, armatorzy jako ich pracodawcy oraz organy administracji morskiej są obowiązani do bezwzględnego ich wykonania.
 
Piotr Radwański
 

 
Wykaz źródeł:
Ustawa o izbach morskich z dnia 1 grudnia 1961 r. z dalszymi zmianami
Jan Łopuski, Prawo morskie, t. II cz. 3, Prawo żeglugi morskiej, Bydgoszcz - Toruń 2000
Eugeniusz Jabłoński, Sankcje izb morskich i ich wykonywanie w praktyce, TGM 7-8/85
 
W następnym numerze:
Rodzaje sankcji na przykładzie orzeczeń izb morskich